Home Editorials Ύβρις και Υβριστές

Ύβρις και Υβριστές

153
Με αφορμή το θάνατο από «ανορεξία» δημοσίου προσώπου της Ελλάδας

Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν μια λέξη για να περιγράψουν τη διατάραξη της φυσικής τάξης και του μέτρου από τους ανθρώπους. Η ύβρις που πράττουν οι άνθρωποι περιλαμβάνει πράξεις, λόγια ή καταστάσεις που προσβάλλουν τη φυσική αρμονία.

Προσωπικά θεωρώ ύβριν, με την αρχαιοελληνική έννοια την οποιαδήποτε υπονόμευση της ζωής σε ηθικό, ψυχικό, διανοητικό ή φυσικό πεδίο και αυτό περιλαμβάνει όχι μόνο την υπονόμευση της ζωής των εμβίων όντων έξω από μας αλλά και την υπονόμευση της ζωής του καθενός. Το επιχείρημα εδώ είναι πως ο κάθενας μπορεί να πει «δική μου είναι η ζωή, ό,τι θέλω της κάνω», αλλά στην ουσία, η φύση των πραγμάτων είναι η ιεράρχηση σπουδαιότητας εννοιών. Και στη πυραμίδα των εννοιών, η «ζωή» είναι στην κορυφή της πυραμίδας. Όλες οι άλλες έννοιες έρχονται πιο κάτω απ’αυτήν.

Με αυτό λοιπόν στο μυαλό, η «άρνηση» της ζωής είναι στο εντελώς αντίθετο άκρο από την «αυτοθυσία» για να σωθεί κάποια άλλη ζωή. Καταλαβαίνετε τη ποταπότητα της «άρνησης» της ζωής και την μεγαλοσύνη του ηρωϊσμού της «αυτοθυσίας». Θα μου πείτε, όλα αυτά είναι φιλοσοφικά και άπιαστα. Είναι όμως; Μόλις πριν λίγες μέρες, στην Ελλάδα, κάποια «γνωστή» δημοσιογράφος και τηλεπερσόνα που για χρόνια «έπασχε» από την πάθηση της «ανορεξίας» υπέκυψε τελικά στο χρόνιο υποσιτισμό και αβιταμίνωση. Και αυτό δεν ήταν αποτέλεσμα λιμού από πόλεμο ή κατοχή ή φυλάκιση, αλλά στάση ζωής που την επέβαλε ένα άτομο στον εαυτό του. Δεν θα γράψω εδώ τα τετριμμένα «κρίμα» ή «άδικα πήγε» ή «άτυχη ήταν» διότι η στάση του συγκεκριμένου ατόμου αποτελεί ύβριν, με την αρχαιοελληνική έννοια. Ίσως στη στενότερη έννοιά του, μάλιστα, όταν κάποιος υπονομεύει το δώρο της ζωής αντί να το βοηθά να ανθίσει. Και έτσι δεν είναι αν σκεφτεί κανείς πως απέναντι σε όλους αυτούς του «ανορεξικούς» στέκονται εκατομμύρια παιδιά που υποφέρουν από στέρηση της τροφής που την έχουν επιβάλλει κοινωνικο-πολιτικές δυνάμεις; Υπό την ευρύτερη έννοια της «υπονόμευσης» της ζωής του καθενός είναι και η συνειδητή κατάχρηση και εξαρτήσεις από ουσίες (ναρκωτικά, καπνός, κακή διατροφή) που αποδεδειγμένα έχουν πολύ συγκεκριμμένα αποτελέσματα, δηλαδή μια φθορά της υγείας και υπονόμευση του δώρου της ζωής.

Θα μου πείτε, τι σε νοιάζει εσένα, ο καθένας είναι υπεύθυνος για τη ζωή του και στο κάτω κάτω «δική του είναι και ό,τι θέλει της κάνει». Σίγουρα κάπως έτσι μπορεί να είναι, αλλά απέναντι στον καθένα και καθεμία από μας, δεν στέκεται μόνο η ιεράρχηση των αξιών που περιγράψαμε πιο πάνω και που στο κάτω κάτω βασίζεται στην προσωπική αξιολόγηση του καθενός (ή στη τρέλλα του καθενός). Απέναντι σε μας και στις επιλογές μας στέκονται όλοι όσοι εν δυνάμει θα μπορούσαν να βρίσκονται στη θέση μας, αλλά δεν μπορούν. Δηλαδή, η κοινωνική υπευθυνότητα, η οποία λείπει από τη διαπαιδαγώγηση πολλών θα μας ανάγκαζε να σκεφθούμε τι είναι ύβρις και τι προσωπικό καπρίτσιο. Και για όλους τους κοινωνικά ευαισθητοποιημένους, για όσους νιώθουν πως οι πράξεις τους «διδάσκουν» και καθορίζουν το κοινωνικό γίγνεσθαι γύρω τους (αλήθεια πόσοι από μας πιστεύουμε πως είμαστε «αόρατοι» ενώ κάθε μας πράξη έχει τη δύναμη να επηρρεάσει συμπεριφορές και ζωές άλλων γύρω μας) είναι ύβρις η υπονόμεδυση της ζωής, όπως και να εκφράζεται. Και η ύβρις είναι ύβρις. Την ύβριν ακολουθεί η νέμεσις. Ας αφήσουμε όμως τους αρχαίους να μας το υπενθυμίσουν:


Υβρις και Νέμεσις

Η ύβρις ήταν βασική έννοια της κοσμοθεωρίας των αρχαίων Ελλήνων. Η ηθική τάξη διαταράσσεται στην Αρχαία Ελλάδα  όταν ο άνθρωπος έφτανε  στην ύβρι. Και η ύβρις γεννιέται, οσάκις υπερβαίνουμε το μέτρο που δόθηκε από τους Θεούς  στη φύση μας. 

Αποδίδοντας την αντίληψη σχετικά με την ύβρη και τις συνέπειές της, όπως τουλάχιστον παρουσιάζεται στην αρχαιότερή της μορφή, με το σχήμα ὓβρις → ἂτη → νέμεσις → τίσις , μπορούμε να πούμε ότι οι αρχαίοι πίστευαν πως μια «ὕβρις» συνήθως προκαλούσε την επέμβαση των θεών, και κυρίως του Δία, που έστελνε στον υβριστή την «ἄτην», δηλαδή το θόλωμα, την τύφλωση του νου.

Αυτή με τη σειρά της οδηγούσε τον υβριστή σε νέες ύβρεις, ώσπου να διαπράξει μια πολύ μεγάλη α-νοησία, να υποπέσει σε ένα πολύ σοβαρό σφάλμα, το οποίο προκαλούσε την «νέμεσιν», την οργή και εκδίκηση δηλαδή των θεών, που επέφερε την «τίσιν», δηλ. την τιμωρία και τη συντριβή/καταστροφή του.

Από την κλασική εποχή και μετά, σε πολλές περιπτώσεις οι έννοιες Άτη, Δίκη και Νέμεσις φαίνεται να αποκτούν στη συνείδηση των ανθρώπων ισοδύναμη σημασία, αυτήν της θείας τιμωρίας.

Ο υβριστής διαταράσσοντας την τάξη του Σύμπαντος, εγγυητής της οποίας είναι ο Ζευς, προκαλεί πάντοτε τη μήνιν των θεών. Η Νέμεσις και η Άτη, μοιραία θα επιφέρουν τη συντριβή του. Τούτο δηλώνεται σαφέστερα στην κλασική ελληνική τραγωδία, όπου η ύβρις είναι συνήθως το βασικό σφάλμα του τραγικού ήρωα. 

Το απλούστερο ίσως παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του Ξέρξη στους Πέρσες του Αισχύλου, όταν ο Ξέρξης που αξιώνει να του υποταχθούν τα φυσικά στοιχεία. 

Ο Ελλήσποντος όφειλε να μην τρικυμίσει τα νερά του, που κατέστρεψαν τις γέφυρες της διακομιδής του στρατού. Ο Ξέρξης διατάζει να μαστιγώσουν τη θάλασσα, και να ρίξουν στα νερά της τις χειροπέδες.!!!

Γι’ αυτό η αποκατάσταση της ανθρώπινης ύβρης από τη θεία τάξη θα πραγματοποιηθεί εκεί που συντελέστηκε το έγκλημα. Στα νερά μιας άλλης θάλασσας: στη Σαλαμίνα όπου τιμωρείται με συντριπτική ήττα.

Η βαθύτερη σύσταση αυτής της ηθικής διαδικασίας είναι ότι η αφθονία και ο πλούτος οδηγούν τον άνθρωπο στην ύβρι, που εκφράζεται με τον κομπασμό και την τύφλωση.   Ἄτη είναι ο περίφημος όρος της Ελληνικής τραγωδίας.

Η άτη γεννά την υπερβολή και την αμετρία. Την άκοσμη δηλαδή και την αλογάριαστη συμπεριφορά της αδικίας, που κάποτε θα πληρωθεί με τον πιο παραδειγματικό κολασμό..